Yapay zekâ araçları, doğaları gereği bize hizmet etmek ve işimizi kolaylaştırmak üzere tasarlandığı için, bizi şaşırtmayacak, entelektüel olarak zorlamayacak ve fikrimizin temelindeki büyük mantık hatasına asla itiraz etmeyecekler. Peki, bizi hızla içine çeken bu “evet efendimci” illüzyonundan nasıl kurtulacağız?
İnsanlık dijital dünyada onaylanmaya çok alıştı. Etrafımız bizim gibi düşünen, bizim zevklerimizi ve sevdiğimiz şeyleri yansıtan içeriklerle çevrildi. Başlangıçta farklı fikirlere ve tartışmalara açılan internet alemi, zamanla bizi sürekli onaylayan bir makineye döndü. İlgi alanlarımızı takip edebilmek şüphesiz faydalı bir buluştu ama algoritmalar karşımıza bizim görüşümüzü alkışlayan haberleri, zevkimize uyan hesapları ve bizimle aynı duyguları paylaşan insanların zeki ve komik paylaşımlarını çıkardıkça, mükemmel yankı odalarında bulduk kendimizi.
University College London (UCL) tarafından yapılan araştırmalar, insanların kendi inançlarını doğrulayan bilgilerle karşılaştıklarında beyinlerindeki ödül merkezinin, tıpkı lezzetli bir yemek yediğimizde veya para kazandığımızda olduğu gibi yüksek miktarda dopamin salgıladığını gösteriyor. Bu dopamin dolu yankı odaları başlangıçta harika hissettirse de görünmeyen ve ağır bir bedeli var: İnsan beyni, her şey beklendiği gibi sorunsuz gittiğinde öğrenmeyi durduruyor.
Nöroplastisite, yani zihnimizin kendini yeniden kablolama ve yeni stratejiler geliştirme kapasitesi, ancak beynimiz bir zorlukla ya da belirsizlikle karşılaştığında tetikleniyor. İşler ters gittiğinde ya da hiç beklemediğimiz güçlü bir itirazla yüzleştiğimizde zihnimiz uyanıyor ve “Bir dakika, burada bilmediğim bir şey var, anlamalıyım” diyor. Psikolojide bu kavrama “arzu edilen zorluklar” adı veriliyor. Üzücü haber: Bu arzu edilen zorluklar hayatınızda ne kadar az ise ve çevreniz sizi ne kadar çok onaylıyorsa, entelektüel olarak o kadar az gelişiyorsunuz. Özetle; sürtünme yoksa, gelişme de yok.
Davranış bilimi araştırmaları bunu rakamlarla da destekliyor. Harvard Business Review ve Cloverpop tarafından yapılan araştırma, farklı bakış açılarını barındıran ve zıt fikirlerin tartışılabildiği ekiplerin, tek tip düşünen ekiplere göre yüzde 87 oranında daha isabetli kararlar aldığını kanıtlıyor. Tersten okursak; yankı odasında kalmak, muazzam bir körlük yaratıyor. Şimdi, yapay zekâ ile benzer bir “memnun etme” algoritmasının çok daha sofistike bir versiyonuyla karşı karşıyayız.
Yapay zekâ araçları, doğaları gereği bize hizmet etmek, işimizi kolaylaştırmak ve bize yardımcı olmak üzerine tasarlandığı için, “Bana şu yeni ürün lansmanı için harika bir kampanya fikri yaz” derseniz, size tam da duymak istediğiniz şekilde, karşı çıkmadan ve hatta fikrini överek, ortalama, “güvenli” bir metin veriyor. Sizi şaşırtmayacak, entelektüel olarak zorlamayacak ve belki, fikrinizin temelindeki büyük mantık hatasına asla itiraz etmeyecekler. Kendi ellerimizle, dünyanın en zeki, en donanımlı ama maalesef en “evet efendimci” asistanını yaratmış oluyoruz. Sosyal medyada sadece bize göre içeriklerle içinde kaldığımız yankı odası, yapay zekâ ile kişisel kararlarımıza, şirketimizin geleceğini yön veren bir “uslu bir yardımcıya” dönüşüyor.
Peki, bizi hızla içine çeken bu “evet efendimci” illüzyonundan nasıl kurtulacağız? Ne yapmalıyız?
İşte tam bu noktada sürtüşme devreye giriyor. Eğer yapay zekâyı bir gelişim aracı olarak kullanmak istiyorsak, onu o itaatkâr rolünden bizi terletecek bir “asistan” moduna çevirmemiz gerekiyor. Bilgiye erişmenin, cevaba erişmenin çok kolaylaştığı bu dönemde, yapay zekâdan maksimum verim almanın yolu, ona zor sorular sormak ve ondan bizi en çok terletecek itirazları ve bakış açılarını duymak olacak.
Üzerinde çalıştığınız ve ekibinizle âşık olduğunuz o harika fikri yapay zekâya sunarken artık alkış beklemeyerek başlayabiliriz. Onu, pazar payınızı çalmak için uykusuz kalan en agresif rakibin CEO’su rolüne sokup, “Benim bu fikrimi acımasızca çürüt” diyeceğiz ya da aksiyonlarımız karşısında rakibin neler yapabileceğinin simülasyonunu oluşturmasını isteyeceğiz. Ya da zamanı birkaç ay ileri sarıp bir “ön-otopsi” (pre-mortem) simülasyonu başlatıp, projenin tam bir felaketle sonuçlandığı bir senaryo çizip, ondan bu çöküşün nedenlerini, şirket içinde kimsenin yüksek sesle konuşmaya cesaret edemediği o muhtemel hataları bulmasını isteyeceğiz. Toplantı masalarında dile getirilemeyen birçok gerçeğin saniyeler içinde yüzümüze vurulduğunu göreceksiniz.
Dopamin iyidir, hoştur ama bizi bilinçli sürtüşme ve “arzu edilen zorluklar” gibi büyütmez. Mevlana’nın o muazzam sözüyle ifade edersek: “Yara, ışığın içine girdiği yerdir.” Bırakın bu yapay düşünce ortağınız fikirlerinizi ve stratejinizi zorlasın. Çünkü yeni ve daha güçlü fikirler, tam da zorlandığı zamanlarda ortaya çıkacak.
Pratikte bunu nasıl hayata geçirebilirim diyorsanız işte kullanabileceğiniz birkaç pratik fikir:
Her dil modelinde farklı adlandırılsa da mutlaka vardır. Gemini’da “Personal Context/ Kişisel Bağlam” bölümüne şunun gibi bir direktif yazarak, Standart “memnun etme” modundan daha eleştirel bir asistana geçiş yapın: “Bana yanıt verirken varsayılan ‘yardımcı asistan’ nezaketini bir kenara bırak. Kararlarımı ve stratejilerimi optimize etmekle görevli bir kurucu ortak gibi davran. Fikirlerimde mantıksal bir boşluk, zayıf bir varsayım veya aşırı iyimserlik görürsen, bunu doğrudan ve acımasızca belirt. Beni onaylamak yerine, düşüncemi bir üst seviyeye taşıyacak sürtünmeyi (bilişsel zorluğu) yarat. Karşıt argümanlar sunmadan hiçbir stratejik fikrimi onaylama.”
Yeni bir fikir, sunum veya proje üzerine çalıştığınızda, kendinizi şu komutlarla zorlayabilirsiniz:
Rakip simülasyonu: “Aşağıdaki stratejiyi/fikri okumanı istiyorum. Şimdi, sektörümüzdeki en büyük ve en agresif rakibimizin CEO’su rolüne bürün. Amacın bu projeyi piyasaya çıkmadan yok etmek. Bu stratejideki en zayıf üç noktayı bul ve bunları bana karşı nasıl araç olarak kullanacağını anlat.”
Pre-mortem (ön-otopsi) analizi: “Diyelim ki aşağıda detaylarını verdiğim proje üç ay sonra tam bir fiyaskoyla sonuçlandı, şirket büyük para ve itibar kaybetti. Geriye dönük bir otopsi yap: Bu çöküşü hazırlayan, lansman aşamasında göremediğimiz, kendi içimizde körleştiğimiz o üç kritik hata neydi?”
Pareto (80/20) çöküş testi: “Bu fikrin başarılı olacağına dair tüm varsayımlarımı bir kenara bırak. Çıktıların yüzde 80’ini yok edecek olan o tekil yüzde 20’lik risk faktörü ne olabilir? Bana o risk faktörünü açıkla ve bunu düzeltmek için neler yapabileceğimizle ilgili fikirler ver.”
Şeytanın avukatı: “Bu sunumu bitirdim. Şimdi senden tamamen zıt bir perspektiften bakmanı istiyorum. Benim savunduğum bu tezin tam tersinin doğru olduğunu iddia eden üç sağlam, veriye dayalı argüman üret.”
