28 Şubat 2026’da ABD ve İsrail’in İran’a saldırısıyla başlayan savaş, bu yazıyı kaleme aldığım tarihte de ne yazık ki sürüyor. O ilk andan bugüne, Ortadoğu’dan gelen haberleri izlemeye çalışan herkesin zihninde aynı soru yankılanıyor: Neye inanacağım?
Karşımıza çıkan tablo yalnızca karmaşık değil, aynı zamanda çelişkilerle örülü. ABD Başkanı Trump, aynı gün içinde hem “savaşı bitiriyoruz” hem de “ateşkes yapmak istemiyorum” diyebiliyor. Binlerce askerin bölgeye sevk edildiği haberleri dolaşıma girerken, aynı ağızdan “Hiçbir yere asker göndermiyorum” açıklaması gelebiliyor. Karşı cepheye baktığınızda da manzara özünde değişmiyor; yalnızca aktörler değişiyor. İran Devrim Muhafızları, her operasyonun “tam başarıyla gerçekleştiğini” ilan ediyor. Sonuçta aynı coğrafyaya bakan iki anlatı, bize birbirinden tümüyle farklı iki sahne sunuyor.
Böyle bir atmosferin içinde kalan insanlar önce şaşırıyor, sonra yoruluyor, ardından da çoğu zaman bir taraf seçerek kendine bir konfor alanı kuruyor. O noktadan sonra haberler artık sorgulanmıyor; seçilen tarafın doğruları, üzerinde uzun uzun düşünülmeden hızla onaylanıp tüketiliyor. Bilgiyi arama, sorgulama ve düşünme çabası; yerini bir tarafa ait olmanın sağladığı duygusal güvene bırakıyor.
Ne var ki tam da burada dikkatli olmak gerekiyor. Çünkü bu konfor alanı, propagandanın en verimli zemini hâline geliyor.
Propaganda denildiğinde çoğumuzun aklına doğrudan yalan gelir. Oysa çağdaş propaganda çoğu zaman yalana ihtiyaç duymaz. Daha incelikli çalışır. Doğruları seçer, sıralar, parlatır, eksiltir ve onları bağlamından kopararak yeniden dolaşıma sokar. Başka bir deyişle, hammaddesi çoğu zaman yanlış bilgi değil seçilmiş, ayıklanmış ve kurgulanmış gerçektir.
Tam da bu nedenle doğruyu öğrenmek, yani bilme hakkı, yalnızca bireysel bir merakın değil, temel bir yurttaşlık hakkının konusudur. Oy verirken de, barış talep ederken de ekonomik kararlar alırken de, çocuklarımızın geleceğini düşünürken de dayandığımız zemin doğru bilgidir. Eğer o zemin çarpıtılmışsa, oradan yükselen kararların da sağlıklı olması beklenemez. Üstelik bunun bedeli çoğu zaman acı, somut ve geri döndürülemez sonuçlarla ödenir. Bu yüzden doğru bilgi edinme hakkının engellenmesi, örneğin dezenformasyon yoluyla aşındırılması, yalnızca bir iletişim sorunu değildir; doğrudan bir demokrasi sorunudur.
Bu noktada iletişimin en rafine manipülasyon biçimlerinden biri olan “çerçeveleme” üzerinde durmak gerekir. Çünkü bir olayı nasıl adlandırdığınız, hangi görüntüyü öne çıkardığınız, hangi kaynağa ilk sözü verdiğiniz ve hangi ayrıntıyı görünmez kıldığınız; bütün bunlar okurun ya da izleyicinin olayı nasıl anlamlandıracağını derinden etkiler. Üstelik bunu çoğu zaman fark ettirmeden yapar.
Örneğin, CENTCOM’un, vurulan tesislerin öncesini ve sonrasını gösteren uydu fotoğraflarını yayımladığını düşünelim. Görüntüler gerçektir. Fotoğraflar gerçeğe aittir. Ama o karelerin içinde aynı bölgedeki sivil kayıplar, yıkılan mahalleler, yerinden edilen hayatlar yoktur. O başka tabloya ulaşmak için ayrıca aramak, ayrıca bakmak gerekir. Benzer biçimde, ABD operasyonuna “Destansı Öfke”, İran misillemesine “Gerçek Vaat” adının verilmesi de rastlantı değildir. Her isimlendirme, kendi kitlesine ahlaki bir meşruiyet alanı açar. Çerçeveleme açıkça yalan söylemez fakat neyi gösterip neyi perdelediğiyle kişiyi sessizce belirli bir sonuca doğru taşır.
Meselenin bir de duygusal ve bilişsel boyutu var. Bir savaş haberini izlediğimizde zihnimizde neredeyse aynı anda iki süreç işler. Bir yanda öfke, korku, kaygı, coşku gibi duygusal tepkiler devreye girer; öte yanda sorgulama, bağlamı anlama, karşılaştırma ve kuşku duyma gibi bilişsel süreçler çalışmaya başlar. Ne var ki duygusal tepki çoğu zaman daha hızlıdır. Ve bir kez ivme kazandığında, düşünmeye ayrılan alanı kolayca daraltabilir.
Propaganda da tam burada etkisini gösterir. Düşmanı insanlıktan çıkarmak, kendi tarafını ahlaki bir davanın taşıyıcısı olarak sunmak, tehdidi büyütmek ve aciliyet hissi üretmek; eleştirel mesafeyi zayıflatır, sorgulamayı zorlaştırır, düşünmeyi yavaşlatır. Gerçekten de bu tür haberleri izlerken içgüdüsel biçimde bir tarafa yakınlık duymuyor, insani bir tepki vermiyor muyuz? Ancak tam da bu noktada kendimize şu soruyu sormamız gerekiyor: Ya hissettiğim şeyin kendisi de bana sunulan çerçevenin bir sonucuysa? Ya verdiğim tepkinin yönü, yalnızca olup bitene değil, olup bitenin bana sunuluş biçimine de bağlıysa?
Öyleyse bir haber bizi çok kısa sürede güçlü bir duyguya sürüklüyorsa, belki de ilk yapmamız gereken şey durmaktır. Çünkü manipülasyon çoğu zaman hızda çalışır. Hızlı tepki, ani yargı düşünmeden taraf olmayı teşvik eder. Bu yüzden yavaşlamak, en basit ama en etkili panzehirlerden biridir.
Aynı olaya farklı coğrafyaların gözünden bakmak, birbirine zıt görüşlerin sesini duymak, mümkün olduğunca birincil kaynaklara yönelmek, yorum ile olguyu birbirinden ayırmaya çalışmak önemlidir. Neyin olgu, neyin yorum, neyin çerçeve, neyin propaganda olduğunu ayırt etmeye yönelik bu çaba; bizi yalnızca yanlış bilgiye karşı korumaz. Aynı zamanda muhakeme yeteneğimizi de diri tutar. Böylece bilgiyle ilişkimiz, edilgen bir maruziyetten çıkıp bilinçli bir değerlendirmeye dönüşebilir.
Ortadoğu’dan akan bu haberler bizi önce şaşırttı, sonra yordu, ardından da rahat bir düşünsel sığınağa çekilmeye davet etti. O sığınağın içinde kalmak kolay. Ama kolay olan, çoğu zaman doğru olan değildir.
Doğruyu öğrenmek bir haktır. Fakat bugün bu hakkı kullanmak, geçmişe kıyasla çok daha fazla dikkat, emek ve zihinsel direnç gerektiriyor. Ekranlar hızlı, duygular hızlı, algoritmalar hızlı. Oysa düşünmek yavaştır. Tam da bu yüzden bugün en kıymetli eylemlerden biri düşünmektir; bir diğeri de sorgulamaktır. Çünkü hakikat, çoğu zaman gürültünün içinde değil, o gürültüye karşı korunan zihinsel mesafede kendini duyurur.
