MediaCat ve Veri Enstitüsü yeni bir araştırma işbirliğini hayata geçirdi. Geçtiğimiz sayıda lider markalara yer verdiğimiz, 24 Eylül’de de Gryphus İtibar Zirvesi’nde detaylarıyla analiz ettiğimiz itibar araştırmasının beş büyük bulgusunu paylaşıyorum. Umarım ki, son çeyreğe girerken, bu bulgular bir sonraki yılın stratejik planlamalarında belirleyici olur.
Borges’in tek paragraflık bir öyküsü vardır: Bilimde Kusursuzluk Üstüne. Bir imparatorlukta haritacılık öyle ilerler ki, sonunda imparatorlukla bire bir aynı ölçekte, gerçeğin her noktasını gösteren bir harita yaparlar. Ama ortaya çıkan şey o kadar kusursuzdur ki artık harita olmaktan çıkar; imparatorluğun üzerine serilmiş ikinci bir imparatorluğa dönüşür. Gerçekliği kusursuz temsil etmeye çalışırken gerçeğin kendisi olur ve onu anlamamıza yardım eden bir araç olmaktan çıkar. Sonraki kuşaklar haritayı terk eder.
İtibar ölçümü bu gerilimin içinde çalışıyor. Türkiye’deki güven ve prestij çalışmalarını incelediğimizde gördüğümüz şey, kapsamın çözünürlük pahasına büyütülmesiydi: Onlarca sektör, bir katılımcının dikkatini aşan uzunlukta soru listeleri… Biz tersini denedik ve 10 sektörle sınırlandık. Seçim ölçütü tekti: Toplumun tamamının hakkında gerçekten bir kanaati olduğu sektörler, yani uzman kitlesinin değil, halkın yargı verme yetkisinin olabildiği alanlar.
MediaCat ve Veri Enstitüsü’nün yürüttüğü Gryphus İtibar Araştırması, Nisan ve Temmuz 2026’da iki dalga halinde, Türkiye genelinde 18 yaş üstü altı bin 400 kişiyle yapıldı. 10 sektörde 40 finalist marka değerlendirildi ve bu 40 markayı hiçbir jüri, editör ya da araştırmacı seçmedi; birinci turda insanlara hiçbir liste vermeden kategorideki en itibarlı markayı sorduk, finalistlerin tamamı bu cevaplardan çıktı. İkinci turda, ayrı bir örneklem her markayı dört boyutta puanladı: güven, saygı, kalite ve sosyal sorumluluk.
Kazanan markaları geçen sayıda yazdık. Bu yazıdaki mesele ise kimin kazandığı değil; bu yeni haritanın iş dünyasına ne söylediği.
Araştırmanın en şaşırtıcı sonucu tek tek markalarla ilgili değil. Bir markanın itibarını, ne yaptığı kadar hangi işi yaptığı da belirliyor. Aynı kategorideki markalar birbirine sandığımızdan çok daha yakın duruyor; dört kategoride sonuncu sırada kalan marka, başka kategorilerin liderlerinden daha yüksek not aldı. Buradaki not ödül puanı değil, dört boyutta verilen puanların ortalaması.
Ayrışmanın nerede olduğu da tesadüf değil. Market ve otomotivde markalar birbirinden net ayrılıyor; holdinglerde üç büyük grup arasında bir puanın altında fark var. İnsanlar markette ve otomobilde farkı bizzat yaşıyor. Holdingi hiç deneyimlemiyor, gıda takviyesi kategorisi hayatına yeni yeni giriyor, akaryakıtta ve e-ticarette hangi markadan alırsa alsın benzer ürünü alıyor. Toplum yalnızca gerçek bir fark deneyimleyebildiği yerde ayrım yapıyor.
Bunun iki sonucu var. Kategorinizde markalar neredeyse eşit görünüyorsa, “bizi rakibimizden daha iyi bulsunlar” diye yapılan yatırımın karşılığı belirsiz; farkı yaşatacak bir temas yaratmak daha anlamlı olabilir. İkincisi, sektörünüzün itibarı bilançoda görünmeyen bir varlığınız. Rakibinizin krizi sizin bandınızı aşağı çekiyor, yükselttiği standart tavanınızı yükseltiyor. Sektör birlikleri, ortak standartlar ve şeffaflık düzenlemeleri bugün iletişim bütçelerinde neredeyse hiç yer tutmuyor. Oysa itibar söz konusu olduğunda rekabet edilen yer kategorinin içi, birlikte çalışılacak yer kategorinin kendisi.
Toplum bir markaya bakarken iki ayrı soru soruyor. Bu marka işini iyi yapıyor mu ve ben ona güvenebilir miyim? 40 finalist markanın 30’unda kalite güvenin önünde. Dört markada güven belirgin biçimde önde, kalan altısında ikisi pratikte eşit. Kalite onayı daha çabuk geliyor çünkü kaliteyi ürünü kullanarak kısa sürede anlıyoruz; güveni ise yıllar içinde ve özellikle işler yolunda gitmediğinde.
İki durum iki ayrı yol gerektiriyor. Kalitesi kabul görmüş ama güveni geride kalan markanın ihtiyacı daha fazla anlatım değil, süreklilik: Bir sorun çıktığında ne yaptığı, kendi çıkarıyla müşterinin çıkarı çatıştığında hangi tarafı tuttuğu, verdiği sözü kimse bakmadığında da tutup tutmadığı. Bunu bir kampanya hızlandıramıyor; iş, iletişim biriminden çok operasyonun kendisine düşüyor. Güveni yüksek ama kalitesi yeterince onaylanmamış markanın ihtiyacı ise kanıt: bağımsız test, üçüncü taraf onayı, deneyimletme. Kalite onayı gelmedikçe kazanılmış güvenin ticari karşılığı sınırlı kalıyor.
10 kategori liderinin sekizi birinci grupta, yani kalitesini çoktan kanıtlamış markalar. Onlar için bir sonraki eşik güven.
Finalist markaların dörtte üçünde en düşük puanı alan boyut sosyal sorumluluk oldu; 10 kategori liderinin yedisinde de öyle. Ama asıl bulgu bu değil. Asıl bulgu, bu boyutta markaların birbirine ne kadar yakın durduğu. Otomotivde kategorinin en iyi ve en zayıf markası arasında kalitede ciddi bir mesafe var; aynı iki marka arasındaki mesafe sosyal sorumlulukta yarıya iniyor.
Nedeni şu: İnsanlar kaliteyi yaşıyor, sosyal sorumluluğu ise duyuyor. Duydukları da bütün markalarda birbirine benziyor. Ellerinde ayırt edici bir deneyim olmadığı için herkese aşağı yukarı aynı notu veriyorlar.
Buradan iki yanlış sonuç çıkabilir: Bu işi bırakmak ya da daha yüksek sesle anlatmak. İkisi de işe yaramaz. Doğru okuma, sosyal sorumluluğun bir ayrışma kaldıracı olmadığı. Karşılığını başka bir yerde, kriz anlarındaki dayanıklılıkta veriyor. Bütçe tarafındaki anlamı da bu: Sosyal sorumluluğu risk bütçesinde de ele almak. Gerçekten ayrışmak isteyen içinse yol belli. Sosyal sorumluluğu anlatılan bir şey olmaktan çıkarıp ürünün, hizmetin, çalışan deneyiminin içine taşımak. Rapor sayfasında kaldığı sürece ayrışma olmuyor.
Dört boyut genelde birlikte hareket ediyor; toplum itibarlı bulduğu markaya dördünde de yüksek not veriyor. Bu genel değerlendirmenin etkisini hesaptan çıkarıp geriye ne kaldığına baktığımızda tek bir ayrım kaldı: Güven ile sosyal sorumluluk arasındaki denge.
Bir tarafta holdingler, telekom operatörleri ve büyük özel bankalar var; toplum bunlara sosyal sorumlulukta cömert, güvende ölçülü davranıyor. Diğer tarafta indirim marketleri, kargo şirketleri ve e-ticaret platformları var; orada durum tersine dönüyor. Toplum ilk gruptakileri kurum olarak görüyor, onlardan ülkeye ve istihdama dair bir sorumluluk bekliyor ve bunu taşıdıklarını kabul ediyor. Ama büyüklük bir mesafe de yaratıyor. Kurum takdir görüyor, yakın bulunmuyor çünkü güven uzaktan kazanılmıyor, gündelik hayatta birebir karşılaşılan davranışlarla birikiyor. Toplum ikinci gruptakileri tedarikçi olarak görüyor; işini yapmasını bekliyor, yaptığı için güveniyor ama işini yapmanın ötesinde bir rol atfetmiyor.
İki kredi de gerçek ve kazanılmış ama birbirinin yerine geçmiyor. Bir holding için sosyal sorumluluk iletişimine yapılan her ek yatırım, zaten güçlü olduğu alanı büyütüyor; asıl açığı güvende ve o açık davranışla kapanıyor. Bir indirim marketi ya da kargo şirketi içinse güven kazanılmış bir varlık, eksik kalan neye hizmet ettiğinin görünür olması.
Aynı puana sahip iki marka düşünün. Birini toplumun tamamı orta düzeyde itibarlı buluyor, diğerini bir kesim çok, bir başka kesim hiç. Ortalama ikisine de aynı sayıyı veriyor ama birincisinin itibarı geniş bir zemine, ikincisininki bir kesimin omuzlarına dayanıyor.
Ortalamayı bozunca görünen şu: Yaş ve cinsiyet neredeyse hiçbir fark üretmedi ama eğitim ve yaşam tarzı sonuçları çok etkiliyor. Türkiye’de itibar bir kimlik hattı boyunca bölünüyor ve bu hattaki makas yaş farkının iki katından fazla. Somut sonucu, toplumu yalnızca eğitim düzeyine göre ayırdığınızda bile 10 kategorinin beşinde en itibarlı markanın değişmesi. Rekabet kıyasını yalnızca toplam puan üzerinden yapan şirket, yanlış rakibe bakıyor olabilir.
Madalyonun diğer yüzü daha ilginç. Dört marka, baktığımız bütün alt grupların tamamında kendi kategorisinde birinci çıktı: Mercedes-Benz, Migros, Orzax ve Turkcell. Farklı sektörler, farklı fiyat noktaları, farklı hikâyeler. Ortak tek özellikleri, itibarlarının bölünmemiş olması. Kutuplaşmış bir toplumda bu hem kolay bir pozisyon değil hem de ölçülebilir bir varlık.
Üç aylık hedeflerin dünyasında itibarın getirisini sakin zamanlarda göstermek zor. Ama bugünün dünyasında krizsiz bir gün de yok. Bir tedarik zinciri kopuyor, bir veri sızıntısı oluyor, bir çalışanın paylaşımı bir gecede gündem oluyor, bir ürün geri çağrılıyor.
Literatür bu noktada net. 2017’de Journal of Finance’te yayımlanan Social Capital, Trust, and Firm Performance çalışması, 2008-2009 krizinde sosyal sermayesi yüksek şirketlerin hisse getirisinin diğerlerinden dört ile yedi puan yüksek olduğunu göstermişti; kriz öncesinde ve sonrasındaysa iki grup arasında hiçbir fark yoktu. Strategic Management Journal’da 2009’da yayımlanan The Relationship between Corporate Social Responsibility and Shareholder Value araştırması ise 178 olumsuz hukuki ve düzenleyici olayı inceleyerek bu korumanın rekabet kaynaklı kayıplarda çalışmadığını, yalnızca dürüstlük ve paydaş refahıyla ilgili olaylarda işlediğini ortaya koymuştu.
Yani itibar bir büyüme kalemi değil, bir dayanıklılık kalemi. Primi sakin zamanda ödenir, karşılığı kriz geldiğinde alınır. Bu araştırmanın beş bulgusu da o primin nereye ödenmesi gerektiğini söylüyor: sektörünüzün itibarına, güven ile kalite arasındaki açığınızın hangi tarafta olduğuna, sosyal sorumluluğun risk tarafına, toplumun size henüz açmadığı krediye ve itibarınızın bütünlüğüne.